Filmdocumentaire ‘VRIJ GEVOCHTEN’

Over de geallieerde opmars naar Breda in oktober 1944 en een oorlog die maar niet voorbij ging’

Een film van Kees Wouters

Negen boeren vertellen over de Duitse bezetting van hun dorpen en de daaropvolgende bevrijding door Poolse troepen. Hun boerderijen werden in brand geschoten, hun vee kwam om in de vlammen en zelfs na de bevrijding toen alles voorbij leek, bleef de dreiging van dood en vernietiging bestaan. Historicus prof. dr. Wim Klinkert gaat in op de militaire achtergronden. De film schetst een tot nu toe onbekend beeld van de oorlog.

Inleiding

In oktober 2014 is het zeventig jaar geleden dat West Brabant bevrijd werd. Er zijn nog maar weinig mensen die het zelf bewust hebben meegemaakt en uit eigen ervaring kunnen vertellen over het dagelijks leven tijdens de Duitse bezetting. Hoe ze in geïmproviseerde schuilkelders de komst van de geallieerde legers afwachten, hoe de gevechten verliepen en hoe dat alles de rest van hun leven heeft bepaald.

Om te voorkomen dat de verhalen van de ooggetuigen van weleer verloren gaan, is het zaak om ze nu vast te leggen. Dat gebeurt al een aantal jaren in Breda, maar aan de bevrijding van de dorpen rond Breda is nog nauwelijks aandacht besteed.

In 2009 nam het Stadsarchief Breda het initiatief om de recente geschiedenis van de stad vast te leggen aan de hand van ooggetuigenverslagen. Het streven daarbij is om met de persoonlijk ervaringen van direct betrokkenen het beeld van de historische werkelijkheid verder in te kleuren.

Inmiddels zijn de persoonlijke herinneringen van meer dan honderd mensen vastgelegd op film. Door te luisteren en vooral ook te kijken, komt het verleden steeds dichterbij. Het wordt een levende geschiedenis, die uitnodigt tot reflectie.

Wat opvalt in de gesprekken is dat er eigenlijk niet zoiets bestaat als een gestold verleden. De afstand tussen toen en nu vervaagd waar je bij staat. En bovendien wordt de historische werkelijkheid (als die al zou bestaan) telkens van een andere zijde belicht.

Er bestaat geen eenduidigheid. Het geheugen van een stad of dorp is net zo pluriform als het leven zelf. En dat is dan ook precies de reden dat het zo waardevol is. Natuurlijk we kunnen er van leren, maar het belangrijkste is dat we onszelf er in herkennen en dat we er ons op een of andere manier mee kunnen versterken. Het verleden als referentiepunt voor het heden.

Thematiek

Zoals gezegd is het thema ‘bevrijding’ tot nu toe slechts ter loops aan de orde gekomen in de verschillende interviews. Het beeld dat opdoemt is onsamenhangend en fragmentarisch en dat kan ook niet anders. Hoe lang de bezetting zou duren en op welke wijze er een eind aan kwam, werd bepaald door wat er elders in de provincie gebeurde, of juist niet gebeurde, hetgeen weer een gevolg was van een militaire controverse op veel grotere schaal.

Bovendien vonden de hevigste gevechten vaak plaats in en rond de dorpen ten zuiden en te oosten van de stad. Terwijl een groot deel van de Bredanaars de bevrijding ervoer als een weliswaar angstige, maar toch betrekkelijk rustig verlopende machtswisseling, werden de boerengezinnen in Ulvenhout, Alphen, Bavel en Teteringen geconfronteerd met hevige artillerie aanvallen, dodelijke slachtoffers en het verlies van have en goed.

Om de betekenis van de bevrijding van West Brabant in volle omvang te begrijpen, is het dus van belang een verbinding te maken tussen het militaire verloop van de operaties en de gevolgen daarvan voor gewone boeren en burgers.

Om die reden volgen we in de film twee verhaallijnen: De militaire geschiedenis en de individuele lotgevallen van negen tijdgenoten.

Inhoud:

In het eerste gedeelte van de film vertellen negen boeren over het dagelijks leven tijdens de oorlog. Over de voedselvoorziening, arbeidsinzet, inkwartiering, gedwongen tewerkstelling op vliegveld Gilze Rijen en over de verharding van de Duitse bezetting naarmate de bevrijding dichterbij komt. Over wat zij op dat moment meemaakten en hoe ze onder de toenemende dwangmaatregelen, spanning en terreur probeerden te overleven.

In het tweede gedeelte van de film maakt de thematische benadering plaats voor een chronologische. We volgen de opmars van geallieerde troepen door respectievelijk Alphen, Ulvenhout, Bavel en Teteringen. Per dorp wordt de bevrijding aan de hand van ooggetuigenverslagen gereconstrueerd.

De militair historicus prof.dr. Wim Klinkert zal in de film als ‘gids’ fungeren, teneinde het verloop van de geallieerde opmars te duiden. Gedurende de hele film wordt er geschakeld tussen het militaire en het persoonlijke verhaal.

Er wordt uiteengezet hoe de bevrijding telkenmale werd uitgesteld als gevolg van de controverse tussen de Amerikaanse generaal Eisenhouwer en de Britse bevelhebber Montgomery. De laatste wilde eerst het Duitse Ruhrgebied innemen om dan rechtstreeks naar Berlijn te kunnen opmarcheren. Eisenhouwer vond dat eerst de haven van Antwerpen toegankelijk gemaakt moest worden om de aanvoerlijnen van brandstof en materieel korter te maken.

Klinkert laat zien wat voor gevolgen dit verschil van inzicht had voor de bevrijding van Brabant. Op een kaart wijst hij aan wat de posities waren van de Engelse, Canadese en Poolse troepen, op het moment dat Montgommery met operatie Market Garden begon en legt hij uit waarom de opmars van de eerste Poolse pantserbrigade drie weken lang werd opgehouden bij Alphen.  

Uiteindelijk bereiken de geallieerde troepen de grens met Breda. De stad werd op 28 oktober bevrijd en het gewone leven kwam weer op gang. In de omringende dorpen  duurde dat vaak langer onder andere vanwege vroegtijdig neerstortende vliegende bommen (V1’s en V2’s). In de epiloog vertellen de boeren daarover. Voor hen was de oorlog na de bevrijding nog lang niet voorbij: Collaborateurs werden opgepakt, overal in de velden lagen onontplofte landmijnen en vooral de voor Antwerpen bedoelde V1-raketten zaaiden dood en verderf.

Afhankelijk van de omstandigheden en deels ook bepaald door stom toeval, pech of geluk, beleefde iedereen de bevrijding weer anders. Sommigen waren uitzinnig van vreugde en vierden feest. Voor anderen waren de gevolgen niet te overzien. Ze verloren familieleden, vee en vaak ook hun boerderij, die tijdens de gevechten in brand was gestoken. Vaak konden ze pas jaren na de oorlog hun gewone leven weer voortzetten.

Kees Wouters (1956) is historicus en maakte diverse radio- en filmdocumentaires. Hij promoveerde in 1999 aan de Universiteit van Amsterdam met ‘Ongewenschte Muziek’, een proefschrift over de muziekpolitiek tijdens de Tweede Wereldoorlog, en publiceerde verder over uiteenlopende onderwerpen zoals de Amerikaanse massacultuur en het Nederlandse oeuvre van Vincent van Gogh. 

Regie: Kees Wouters

Camera & Geluid: Nanouk Wouters

Montage: Haukje Heuff

Geluidsnabewerking en Grafiek: Dexter Wouters

Muziek: Harmonie Vlijt en Volharding uit Alphen (nb) o.l.v. Casper Versluis

              Skinny Love en Pools Volkslied

             

              Ivo Jansen (piano)

              Schubert, Moments Musicaux D780 & Wanderer Fantasie in C Major D760

              Debussy, Pour le piano & Suite Berga masque

Heemkundekring
"Carel de Roy"

Gevestigd in: 
Oudheidkundig 
         Streekmuseum.

Postadres:
Baarleseweg 15,
5131 BA Alphen N.B.



Oudheidkundig
Streekmuseum

Bezoek- en postadres:
Baarleseweg 1,

5131 BA Alphen N.B.

streekmuseumalphen.nl/

Facebook

Wilt u op de hoogte blijven van de activiteiten van de Heemkundekring, klik dan op de "Vind ik leuk" knop.